پناهگاه زیرزمینی؛ راهنمای جامع طراحی، ساخت و کاربردها
- نویسنده: محمد خراسانی
- تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۱۱/۳۰
- آخرین ویرایش: ۱۴۰۴/۱۱/۳۰
وقتی صحبت از امنیت، بقا و آرامش در شرایط بحرانی میشود، اولین چیزی که به ذهن بسیاری از افراد میرسد یک پناهگاه زیرزمینی است. این سازهها فضاهایی هستند که در عمق زمین ساخته میشوند تا در برابر تهدیدهای مختلف از انسانها محافظت کنند. اما چرا در سالهای اخیر دوباره توجهها به سمت پناهگاه زیرزمینی جلب شده است؟
دنیای امروز پر از عدم قطعیت است. از تغییرات اقلیمی گرفته تا تنشهای سیاسی و بلایای طبیعی، همه این عوامل باعث شدهاند افراد بیشتری به فکر داشتن یک پناهگاه زیرزمینی بیفتند. برخلاف تصور عمومی، این سازهها فقط مخصوص دوران جنگ سرد نیستند. امروزه بسیاری از خانوادهها، شرکتها و حتی دولتها به دنبال ساخت پناهگاه زیرزمینی برای آمادگی در شرایط اضطراری هستند.
یک پناهگاه زیرزمینی میتواند کاربردهای مختلفی داشته باشد؛ از محافظت در برابر زلزله و طوفان گرفته تا تامین امنیت در شرایط بحرانی. ساخت چنین فضایی به معنای ترس از آینده نیست، بلکه نشانهای از برنامهریزی هوشمندانه است. درست مثل بیمه کردن خانه، داشتن پناهگاه زیرزمینی هم نوعی سرمایهگذاری برای آرامش خاطر است.
در سالهای اخیر، با پیشرفت تکنولوژی ساخت و مصالح مقاوم، طراحی پناهگاه زیرزمینی بسیار پیشرفتهتر از گذشته شده است. دیگر خبری از فضاهای تنگ و تاریک نیست؛ بلکه بسیاری از این سازهها امکاناتی مشابه یک خانه کامل دارند. همین موضوع باعث شده که مفهوم پناهگاه زیرزمینی از یک فضای صرفاً اضطراری به یک گزینه معماری جدی تبدیل شود.
شاید تصور کنید پناهگاه زیرزمینی مفهومی مدرن است، اما واقعیت این است که انسانها هزاران سال است از زمین به عنوان سپر دفاعی استفاده میکنند. در تمدنهای باستانی، مردم برای فرار از حملات دشمن یا شرایط آبوهوایی سخت، فضاهایی را در دل زمین حفر میکردند. نمونههای تاریخی متعددی در نقاط مختلف جهان وجود دارد که نشان میدهد پناهگاه زیرزمینی قدمتی طولانی دارد.
در ایران باستان نیز نمونههایی از سکونتگاههای زیرزمینی دیده میشود. شهرهای زیرزمینی مانند نوشآباد نشان میدهند که ساخت پناهگاه زیرزمینی بخشی از استراتژی دفاعی مردم در برابر حملات ناگهانی بوده است. این فضاها شامل اتاقها، راهروها و حتی سیستمهای تهویه ابتدایی بودند.
در قرن بیستم، بهویژه در دوران جنگ جهانی دوم و جنگ سرد، ساخت پناهگاه زیرزمینی به اوج خود رسید. بسیاری از کشورها برای محافظت از شهروندان در برابر بمباران و حملات هستهای، اقدام به ساخت پناهگاه زیرزمینی عمومی و خصوصی کردند. این دوره، نقطه عطفی در طراحی مهندسی این سازهها بود.
با گذشت زمان و کاهش تنشهای جهانی، توجه به پناهگاه زیرزمینی کمتر شد. اما در دهههای اخیر، با افزایش نگرانیها درباره بلایای طبیعی و بحرانهای جهانی، دوباره این سازهها اهمیت پیدا کردهاند. امروزه پناهگاه زیرزمینی نهتنها به عنوان ابزار دفاعی، بلکه به عنوان بخشی از معماری پایدار و مقاوم نیز مورد بررسی قرار میگیرد.
یکی از مهمترین دلایل ساخت پناهگاه زیرزمینی، محافظت در برابر بلایای طبیعی است. زلزله، طوفان، سیل و حتی آتشسوزیهای گسترده میتوانند جان و مال افراد را تهدید کنند. در چنین شرایطی، داشتن یک پناهگاه زیرزمینی میتواند تفاوت بین خطر و امنیت باشد.
زمین به طور طبیعی یک لایه محافظ قدرتمند است. وقتی سازهای بهدرستی در زیر خاک طراحی شود، میتواند در برابر فشارهای خارجی مقاومت بالایی داشته باشد. به همین دلیل، بسیاری از متخصصان توصیه میکنند که در مناطق زلزلهخیز، طراحی پناهگاه زیرزمینی بهعنوان بخشی از برنامه مدیریت بحران در نظر گرفته شود.
علاوه بر این، تغییرات اقلیمی باعث افزایش شدت طوفانها و پدیدههای جوی شده است. در چنین شرایطی، یک پناهگاه زیرزمینی میتواند پناهگاهی امن برای خانواده باشد تا تا زمان عادی شدن شرایط، در محیطی امن باقی بمانند.
علاوه بر بلایای طبیعی، تهدیدهای انسانی نیز یکی از عوامل مهم در افزایش تقاضا برای پناهگاه زیرزمینی هستند. درگیریهای نظامی، ناآرامیهای اجتماعی یا حتی حملات تروریستی میتوانند امنیت شهرها را به خطر بیندازند.
در چنین شرایطی، داشتن یک پناهگاه زیرزمینی به افراد این امکان را میدهد که برای مدتی از خطر دور بمانند. بسیاری از کشورها همچنان ساخت پناهگاه زیرزمینی عمومی را در برنامههای دفاع غیرنظامی خود حفظ کردهاند.
نکته جالب اینجاست که برخی افراد ثروتمند نیز به دلایل امنیت شخصی اقدام به ساخت پناهگاه زیرزمینی خصوصی میکنند. این فضاها معمولاً مجهز به سیستمهای پیشرفته امنیتی، ذخیره غذا و آب، و امکانات ارتباطی هستند.
در نهایت، دلیل اصلی ساخت پناهگاه زیرزمینی در دنیای امروز را میتوان در یک کلمه خلاصه کرد: آمادگی. آماده بودن برای شرایط پیشبینینشده، یک تصمیم هوشمندانه است که میتواند جان انسانها را نجات دهد.
جهت مشاوره و یا خرید آجر آذرخش کلیک کنید.
پناهگاه زیرزمینی فقط یک مدل ثابت ندارد. بسته به نیاز و شرایط، این سازهها میتوانند طراحیهای متفاوتی داشته باشند. شناخت انواع پناهگاه زیرزمینی به شما کمک میکند بهترین گزینه را انتخاب کنید.
این نوع پناهگاه زیرزمینی معمولاً در حیاط خانهها یا زیر ساختمان اصلی ساخته میشود. هدف آن محافظت از اعضای خانواده در شرایط اضطراری است. این فضاها میتوانند شامل اتاق خواب، سرویس بهداشتی، آشپزخانه کوچک و سیستم تهویه باشند.
پناهگاه زیرزمینی مسکونی اغلب برای اقامت کوتاهمدت طراحی میشود، اما در برخی موارد امکان سکونت طولانیتر نیز وجود دارد. طراحی داخلی این نوع پناهگاهها معمولاً بهگونهای است که حس امنیت و آرامش را منتقل کند.
این نوع پناهگاه زیرزمینی در مقیاس بزرگتری ساخته میشود و میتواند تعداد زیادی از افراد را در خود جای دهد. دولتها معمولاً در مناطق شهری پرتراکم، اقدام به ساخت پناهگاه زیرزمینی عمومی میکنند.
این سازهها از نظر ساختاری بسیار مقاوم هستند و در برابر انفجار، فشار و حتی تشعشعات طراحی میشوند. سیستمهای تهویه پیشرفته، منابع انرژی مستقل و ذخیره آب از ویژگیهای اصلی این نوع پناهگاه زیرزمینی هستند.
اگر قرار باشد یک پناهگاه زیرزمینی واقعاً ایمن و کاربردی باشد، صرفاً حفر یک گودال و گذاشتن چند دیوار بتنی کافی نیست. پشت طراحی هر پناهگاه زیرزمینی استاندارد، محاسبات مهندسی دقیق و رعایت جزئیات فنی وجود دارد. اینجا همان جایی است که تفاوت بین یک فضای موقت و یک سازه ایمن مشخص میشود.
اولین ویژگی مهم، مقاومت سازهای است. دیوارها، سقف و کف پناهگاه زیرزمینی باید توان تحمل فشار خاک اطراف و بارهای احتمالی را داشته باشند. معمولاً از بتن مسلح با ضخامت مناسب استفاده میشود تا سازه در برابر لرزشها و فشارهای جانبی مقاومت کند. طراحی درست آرماتوربندی، نقش کلیدی در دوام سازه دارد.
دومین ویژگی مهم، سیستم عایقکاری است. نفوذ رطوبت میتواند در مدت کوتاهی یک پناهگاه زیرزمینی را به محیطی ناسالم تبدیل کند. به همین دلیل، استفاده از عایقهای رطوبتی و زهکشی مناسب در اطراف سازه ضروری است. سیستم دفع آبهای زیرسطحی باید بهدرستی طراحی شود تا از تجمع آب جلوگیری کند.
ویژگی سوم، دسترسی ایمن است. هر پناهگاه زیرزمینی باید حداقل دو مسیر خروجی داشته باشد؛ یکی اصلی و دیگری اضطراری. این موضوع در شرایط بحرانی اهمیت زیادی دارد. مسیرهای خروج باید به گونهای طراحی شوند که حتی در صورت آسیب دیدن ورودی اصلی، امکان خروج وجود داشته باشد.
در نهایت، سیستم تامین انرژی و منابع حیاتی نیز بخشی از استانداردهای فنی محسوب میشود. ژنراتورهای مستقل، باتریهای پشتیبان، ذخیره آب و مواد غذایی از جمله مواردی هستند که یک پناهگاه زیرزمینی را به فضای قابل اتکا تبدیل میکنند. بدون این امکانات، حتی مقاومترین سازه هم کارایی چندانی نخواهد داشت.
جهت مشاوره و یا خرید آجر نسوز کلیک کنید.
محل احداث پناهگاه زیرزمینی شاید مهمتر از خود طراحی آن باشد. انتخاب مکان مناسب میتواند امنیت، دوام و کارایی سازه را تضمین کند. اما چه عواملی باید در نظر گرفته شوند؟
اولین نکته، نوع خاک و شرایط زمینشناسی است. خاکهای سست یا مناطقی با سطح آب زیرزمینی بالا، چالشهای جدی ایجاد میکنند. قبل از شروع ساخت پناهگاه زیرزمینی، انجام مطالعات ژئوتکنیک ضروری است. این بررسیها مشخص میکنند که آیا زمین مورد نظر تحمل سازه را دارد یا خیر.
دومین عامل، فاصله از ساختمانهای مجاور است. اگر پناهگاه زیرزمینی در زیر یک خانه ساخته میشود، باید بررسی شود که حفاری به پی ساختمان آسیبی وارد نکند. در فضاهای باز مانند حیاط، انعطافپذیری بیشتری وجود دارد، اما همچنان باید فاصله ایمن از تاسیسات زیرزمینی مانند لولههای گاز و آب رعایت شود.
عامل سوم، دسترسی سریع و راحت است. در شرایط اضطراری، زمان اهمیت حیاتی دارد. پناهگاه زیرزمینی باید در مکانی ساخته شود که دسترسی به آن ساده و بدون مانع باشد. ساخت آن در گوشهای دورافتاده که رسیدن به آن زمانبر باشد، کارایی سازه را کاهش میدهد.
در نهایت، باید به ملاحظات قانونی توجه کرد. در برخی مناطق، ساخت پناهگاه زیرزمینی نیازمند مجوزهای خاص است. آگاهی از قوانین محلی و رعایت استانداردها از مشکلات آینده جلوگیری میکند.
طراحی پناهگاه زیرزمینی فرآیندی چندمرحلهای است که هر بخش آن اهمیت خاصی دارد. این کار چیزی نیست که بدون برنامهریزی دقیق انجام شود. بیایید قدمبهقدم جلو برویم.
اولین مرحله، بررسی شرایط زمین است. آزمایش خاک نشان میدهد که چه نوع فونداسیونی برای پناهگاه زیرزمینی مناسب است. میزان رطوبت، تراکم خاک و احتمال نشست باید دقیقاً ارزیابی شود. این اطلاعات پایه تصمیمگیریهای بعدی هستند.
در این مرحله، ابعاد، تعداد اتاقها و نحوه چیدمان مشخص میشود. طراحی یک پناهگاه زیرزمینی باید هم کاربردی باشد و هم ایمن. فضای داخلی نباید بیش از حد تنگ باشد، زیرا اقامت طولانیمدت در محیط کوچک میتواند فشار روانی ایجاد کند.
همچنین، محاسبات سازهای برای تعیین ضخامت دیوارها، نوع بتن و سیستم تقویتی انجام میشود. این بخش معمولاً توسط مهندس عمران انجام میگیرد.
هیچ پناهگاه زیرزمینی بدون سیستم تهویه مناسب قابل استفاده نیست. طراحی مسیرهای ورود و خروج هوا، فیلترهای تصفیه و حتی امکان بستن دریچهها در شرایط خاص باید در نظر گرفته شود. علاوه بر آن، سیستم برق، ذخیره آب و مدیریت فاضلاب نیز در همین مرحله طراحی میشوند.
طراحی اصولی باعث میشود که پناهگاه زیرزمینی نهتنها ایمن، بلکه قابل زندگی باشد.
انتخاب مصالح، ستون فقرات هر پروژه ساختمانی است و در مورد پناهگاه زیرزمینی اهمیت دوچندان دارد. این سازه باید در برابر فشار، رطوبت و شرایط محیطی مقاوم باشد.
متداولترین مصالح، بتن مسلح است. بتن به دلیل مقاومت بالا و دوام طولانی، انتخاب اول در ساخت پناهگاه زیرزمینی محسوب میشود. استفاده از میلگردهای مقاوم باعث افزایش استحکام سازه میشود.
علاوه بر بتن، فولاد نیز در بخشهایی مانند دربهای ضدانفجار یا قابهای تقویتی کاربرد دارد. دربهای ورودی یک پناهگاه زیرزمینی باید بسیار مقاوم باشند تا در برابر ضربه و فشار دوام بیاورند.
عایقهای رطوبتی، پوششهای ضدزنگ و مواد آببند نیز نقش حیاتی دارند. بدون این لایههای محافظ، حتی بهترین سازه هم در طول زمان آسیب میبیند. بنابراین، انتخاب مصالح باکیفیت، سرمایهگذاری بلندمدت محسوب میشود.
جهت مشاوره و یا خرید آجر نما کلیک کنید.
تصور کنید در فضایی زیر زمین هستید و هوای تازه بهدرستی جریان ندارد. چنین شرایطی میتواند در مدت کوتاهی خطرناک شود. به همین دلیل، سیستم تهویه قلب تپنده هر پناهگاه زیرزمینی است.
یک سیستم استاندارد شامل ورودی و خروجی هوا، فیلترهای تصفیه و در برخی موارد سیستمهای دستی پمپاژ هوا است. این سیستمها باید طوری طراحی شوند که حتی در صورت قطع برق نیز بتوانند کار کنند.
برخی از پناهگاههای زیرزمینی پیشرفته مجهز به فیلترهای مخصوص برای حذف ذرات مضر هستند. این موضوع در شرایط خاص اهمیت پیدا میکند. علاوه بر آن، کنترل دما و رطوبت نیز باید در نظر گرفته شود تا محیط داخلی سالم باقی بماند.
بدون تهویه مناسب، اقامت در پناهگاه زیرزمینی غیرممکن خواهد بود. بنابراین، این بخش نباید دستکم گرفته شود.
امنیت فقط به معنای مقاومت سازهای نیست؛ بلکه شامل پنهان بودن و محافظت در برابر دسترسی غیرمجاز نیز میشود. یک پناهگاه زیرزمینی باید به گونهای طراحی شود که توجه زیادی جلب نکند.
استفاده از ورودیهای مخفی یا طراحی هماهنگ با محیط اطراف، از روشهای متداول استتار است. برخی افراد ورودی پناهگاه زیرزمینی را در داخل ساختمان اصلی قرار میدهند تا از دید مستقیم خارج باشد.
از نظر امنیتی، نصب قفلهای مقاوم، سیستمهای نظارتی و حتی هشداردهنده میتواند سطح حفاظت را افزایش دهد. در شرایط بحرانی، این تدابیر اهمیت زیادی پیدا میکنند.
امنیت روانی نیز مهم است. وقتی افراد بدانند که پناهگاه زیرزمینی آنها امن و محافظتشده است، آرامش بیشتری خواهند داشت.
وقتی صحبت از ساخت پناهگاه زیرزمینی میشود، یکی از اولین سوالهایی که به ذهن میرسد این است: «هزینهاش چقدر میشود؟» پاسخ کوتاه این است که هزینهها کاملاً متغیر هستند و به عوامل مختلفی بستگی دارند. اما اگر بخواهیم واقعبین باشیم، ساخت پناهگاه زیرزمینی یک پروژه جدی مهندسی است و نمیتوان آن را با یک سازه ساده مقایسه کرد.
اولین عامل تاثیرگذار، ابعاد و متراژ است. هرچه فضای داخلی بزرگتر باشد، طبیعتاً هزینه حفاری، بتنریزی و تجهیز آن افزایش پیدا میکند. یک پناهگاه زیرزمینی کوچک خانوادگی با ظرفیت چند نفر، هزینهای بهمراتب کمتر از یک سازه بزرگ چنداتاقه خواهد داشت.
دومین عامل مهم، عمق ساخت است. هرچه پناهگاه زیرزمینی در عمق بیشتری ساخته شود، عملیات خاکبرداری پیچیدهتر و گرانتر خواهد بود. همچنین نیاز به تقویت بیشتر دیوارهها و سیستم زهکشی قویتر نیز وجود دارد.
عامل سوم، تجهیزات و امکانات داخلی است. برخی افراد تنها به یک فضای امن برای چند ساعت یا چند روز فکر میکنند، اما برخی دیگر میخواهند پناهگاه زیرزمینی آنها مجهز به سیستم تهویه پیشرفته، ژنراتور برق، ذخیره آب، سرویس بهداشتی کامل و حتی فضای خواب راحت باشد. هر یک از این امکانات، هزینه نهایی را افزایش میدهد.
در جدول زیر میتوان بهصورت تقریبی عوامل موثر بر هزینه را مشاهده کرد:
| عامل | تاثیر بر هزینه |
|---|---|
| متراژ | بسیار زیاد |
| عمق ساخت | زیاد |
| نوع مصالح | زیاد |
| سیستم تهویه پیشرفته | متوسط تا زیاد |
| تجهیزات داخلی | متغیر |
در نهایت، هزینه ساخت پناهگاه زیرزمینی باید بهعنوان یک سرمایهگذاری بلندمدت در نظر گرفته شود، نه صرفاً یک خرج اضافی.
شاید زندگی در پناهگاه زیرزمینی برای برخی هیجانانگیز به نظر برسد، اما آیا واقعاً گزینهای ایدهآل است؟ بیایید صادقانه مزایا و معایب آن را بررسی کنیم.
اولین و مهمترین مزیت پناهگاه زیرزمینی، امنیت بالا است. این سازه میتواند در برابر بسیاری از تهدیدهای طبیعی و انسانی مقاومت کند. همچنین، دمای زیر زمین معمولاً پایدارتر است؛ به همین دلیل پناهگاه زیرزمینی در تابستان خنکتر و در زمستان گرمتر از سطح زمین باقی میماند.
مزیت دیگر، عایق صوتی طبیعی است. صدای بیرون کمتر به داخل نفوذ میکند و این موضوع میتواند در شرایط بحرانی آرامش بیشتری ایجاد کند.
اما زندگی طولانیمدت در پناهگاه زیرزمینی چالشهای خاص خود را دارد. نبود نور طبیعی میتواند بر روحیه افراد تاثیر بگذارد. همچنین، اگر تهویه بهدرستی طراحی نشده باشد، کیفیت هوا کاهش مییابد.
حس محدود بودن فضا نیز میتواند برای برخی افراد آزاردهنده باشد. بنابراین، پناهگاه زیرزمینی معمولاً برای اقامت موقت طراحی میشود، نه زندگی دائمی.
در نهایت، تصمیم درباره استفاده از پناهگاه زیرزمینی به نیازها و شرایط هر فرد بستگی دارد.
جهت مشاوره و یا خرید پودر بندکشی آجر کلیک کنید.
ساخت پناهگاه زیرزمینی پایان کار نیست؛ نگهداری صحیح از آن اهمیت زیادی دارد. یک سازه زیرزمینی اگر رها شود، بهمرور زمان دچار مشکلات جدی خواهد شد.
اولین نکته، بازرسی دورهای سازه است. ترکهای احتمالی در دیوارها یا نشتی آب باید سریعاً شناسایی و رفع شوند. رطوبت دشمن اصلی هر پناهگاه زیرزمینی است.
دومین مورد، بررسی سیستم تهویه است. فیلترها باید در بازههای مشخص تعویض شوند و عملکرد سیستم هوا بهطور منظم آزمایش شود. بدون تهویه سالم، استفاده از پناهگاه زیرزمینی خطرناک خواهد بود.
سومین نکته، بهروزرسانی تجهیزات و ذخایر است. اگر در پناهگاه زیرزمینی مواد غذایی یا آب ذخیره شده، باید تاریخ انقضای آنها کنترل شود. همچنین باتریها و ژنراتورها باید در شرایط مناسب نگهداری شوند.
نگهداری منظم باعث میشود که پناهگاه زیرزمینی همیشه آماده استفاده باشد، نه اینکه فقط یک فضای فراموششده زیر خاک باقی بماند.
جالب است بدانید که پناهگاه زیرزمینی فقط به شرایط بحرانی محدود نمیشود. در سالهای اخیر، معماران به استفاده از فضاهای زیرزمینی بهعنوان راهکاری برای معماری پایدار فکر کردهاند.
ساخت در زیر زمین میتواند مصرف انرژی را کاهش دهد. خاک بهعنوان یک عایق طبیعی عمل میکند و نیاز به سیستمهای گرمایش و سرمایش را کمتر میکند. به همین دلیل، برخی پروژههای مدرن از ایده پناهگاه زیرزمینی الهام گرفتهاند و خانههای نیمهمدفون طراحی کردهاند.
همچنین، در شهرهای پرتراکم، استفاده از فضاهای زیرزمینی میتواند راهحلی برای کمبود زمین باشد. البته طراحی چنین فضاهایی نیازمند رعایت استانداردهای ایمنی و تهویه است.
در آینده، احتمالاً شاهد ترکیب فناوریهای هوشمند با پناهگاه زیرزمینی خواهیم بود؛ فضاهایی که نهتنها امن هستند، بلکه از نظر انرژی نیز کارآمد و سازگار با محیطزیست محسوب میشوند.
پناهگاه زیرزمینی مفهومی قدیمی با کاربردی مدرن است. از تمدنهای باستانی گرفته تا معماری امروز، انسانها همواره از زمین بهعنوان سپر محافظ استفاده کردهاند. در دنیایی که پر از عدم قطعیت است، داشتن یک پناهگاه زیرزمینی میتواند نشانهای از آمادگی و آیندهنگری باشد.
ساخت چنین سازهای نیازمند برنامهریزی دقیق، طراحی مهندسی اصولی و نگهداری منظم است. انتخاب مکان مناسب، استفاده از مصالح مقاوم، طراحی سیستم تهویه کارآمد و رعایت استانداردهای ایمنی از مهمترین نکات در ساخت پناهگاه زیرزمینی هستند.
در نهایت، تصمیم برای ساخت پناهگاه زیرزمینی باید بر اساس نیاز واقعی، شرایط محیطی و توان مالی گرفته شود. این سازه میتواند آرامش خاطر ایجاد کند، اما تنها زمانی کارآمد خواهد بود که بهدرستی طراحی و نگهداری شود.
بله، در بسیاری از مناطق برای ساخت پناهگاه زیرزمینی باید مجوزهای ساختمانی دریافت شود. قوانین بسته به شهر و کشور متفاوت هستند.
اگر با مصالح باکیفیت ساخته شود و نگهداری منظم داشته باشد، پناهگاه زیرزمینی میتواند دهها سال دوام بیاورد.
بله، اما این کار نیازمند بررسی دقیق سازه ساختمان و مطالعات خاک است تا به پی آسیب نرسد.
سیستم تهویه و مقاومت سازهای دو بخش حیاتی هر پناهگاه زیرزمینی هستند.
خیر، پناهگاه زیرزمینی میتواند برای بلایای طبیعی مانند زلزله و طوفان نیز مورد استفاده قرار گیرد.
دیدگاهتان را بنویسید